Ηρακλής

Ενεπίγραφη ερμαϊκή στήλη από τις Θεσπιές
1ος αιώνας π.Χ.

Η επιγραφή μπορεί να αποδοθεί ως εξής:
«Ολόγυμνος καθώς είμαι, βλέπει το στέρνο μου ο Θεός.
Την κεφαλή μου έβαλα εκεί όπου χάσκει το στόμα του λιόντα
και πάνω στους ώμους μου έριξα τη δορά του.
Ρούχα δεν θέλω· περιβάλλομαι τον ίδιο μου το μόχθο.
Έχω για κόσμημα την πειθαρχία
και στους κροτάφους μου φορώ το σεβασμό».

Ο Ηρακλής και το κέρας της Αμάλθειας

Αναθηματικό ανάγλυφο
με τον Ηρακλή να δέχεται το κέρας της Αμάλθειας από τον Πλούτωνα
1ος αιώνας μ.Χ.
Βρέθηκε στη συνοικία Πυρί.


Ο Ηρακλής είχε νικήσει σε πάλη
τον κερασφόρο θεό-ποταμό Αχελώο στην Αιτωλία
και του απέκοψε το ένα του κέρατο,
δηλ. έφραξε τη μία εκβολή του ποταμού.
Το κέρατο δεν το κράτησε, αλλά το άφησε μεγαλόψυχα στο θεό.

Σε αντάλλαγμα, ο θεός του κάτω κόσμου Πλούτωνας
χάρισε στον Ηρακλή ένα άλλο κέρας, αυτό της Αμάλθειας
(ήταν η κατσίκα που είχε θρέψει με το γάλα της το Δία
και που το κέρατό της είχε γίνει πηγή αφθονίας).

Ούτε αυτό το κέρατο όμως το κράτησε ο Θηβαίος ήρωας για τον εαυτό του,
αλλά το δώρισε στο βασιλιά Οινέα της Καλυδώνας στην Αιτωλία,
με αποτέλεσμα το έδαφος της περιοχής να γίνει γόνιμο.

Μινωικά κέρατα στη Βοιωτία

Μινωικού τύπου ασβεστολιθικό «κέρας καθοσιώσεως»
από την ακρόπολη του Γλα κοντά στο Κάστρο Βοιωτίας.
Αποτελούσε ζεύγος με το άλλο του μισό,
που δεν σώζεται.
Πιθανώς επέστεφε τη στέγη ανακτορικού κτίσματος.
13ος αιώνας π.Χ.

Αρχαιολογικό Μουσείο Θηβών

Κέρας καθοσιώσεως στην Κνωσό

Τα διπλά ιερά κέρατα ήταν τα πιο συνηθισμένα ιερά σύμβολα της μινωικής λατρείας. Τοποθετούνταν ως επίστεψη ιερών κτηρίων και βωμών. Ενίοτε συνδυάζονταν με τον διπλό πέλεκυ. Σε κάποιες παραστάσεις εικονίζονται λατρευτές να στέκουν με σεβασμό μπροστά τους. Είναι άγνωστος ο συμβολισμός τους, αν και θυμίζουν τα κέρατα του ταύρου και ίσως πρόκειται για μία συνοπτική απόδοση του βούκρανου, δηλ. της κεφαλής του ιερού ταύρου.

Ας θυμηθούμε το μύθο: ο Κρητικός ηγεμόνας Ραδάμανθυς εξορίσθηκε (ή αυτοεξορίσθηκε) προς το τέλος του βίου του. Εγκαταστάθηκε στη Θήβα. Εκεί νυμφεύθηκε την Αλκμήνη, τη χήρα του Αμφιτρύωνα και διαπαιδαγώγησε το γιο της, τον μικρό Ηρακλή...

Από τον Κάδμο στον Διόνυσο

Κατά τη διάρκεια των αρχαίων χρόνων, οι μύθοι μεταδίδονταν διά στόματος και ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας. Αποτελούσαν βασικό στοιχείο του πολιτισμικού λόγου, το οποίο συνδέθηκε άμεσα με τη μόρφωση και την παιδεία των ανθρώπων, δίνοντας εύρος στις ανθρώπινες αξίες. Γι’ αυτό η Ελληνική Μυθολογία εξακολουθεί μέχρι σήμερα να αποτελεί πηγή έμπνευσης και δημιουργίας όχι μόνο για τους Έλληνες, αλλά και για ολόκληρο τον δυτικό κόσμο.

Η Θήβα είναι από τις αρχαιότερες πόλεις της Ελλάδας και αδιαμφισβήτητα πρόκειται τόσο για μια ιστορική όσο και για μια από τις πιο μυθικές πόλεις. Σίγουρα το μυθολογικό της υπόβαθρο δεν περιορίζεται στη γέννηση και τα κατορθώματα του Ηρακλή· απεναντίας, πολυάριθμοι είναι οι μύθοι που σχετίζονται με την ίδρυσή της, τους απογόνους του Κάδμου και τη μοίρα τους, τον θηβαϊκό κύκλο και άλλες μικρότερες θεότητες, όπως οι Κάβειροι.

Αξίζει λοιπόν να γνωρίσουμε κάποιους από αυτούς, ξεκινώντας από τον ιδρυτή της Θήβας, τον Κάδμο, και φτάνοντας στο —με καταγωγή από τη γενιά του Κάδμου— τυχερό, θεϊκό παιδί, το Διόνυσο, το θεό του Κρασιού, του Γλεντιού, αλλά και του Δράματος. 

(από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

ΖΩΓΡΑΦΙΑ ΧΡΗΣΤΟΥ
επιμέλεια: ΟΛΓΑ ΠΑΛΑΜΗΔΗ
εικονογράφηση: ΕΜΜΑΝΟΥΕΛΑ ΚΑΚΑΒΙΑ

προτεινόμενες ηλικίες: 9-12 ετών
Εκδόσεις Οσελότος

Ιερό του Ηρακλέους

Στην οδό Πολυνείκους (προέκταση της οδού Αμφίονος)

Φτάνοντας κανείς στην πόλη της Θήβας από την κύρια οδό που ερχόταν από τις Πλαταιές και πριν διαβεί τις Ηλέκτρες Πύλες στο νοτιοανατολικό άκρο της Καδμείας, συναντούσε πρώτα στα αριστερά του το Iερό του Ηρακλέους. Τα αρχιτεκτονικά και κινητά ευρήματα, καθώς και το πλήθος των επιγραφικών τεκμηρίων από την ανασκαφή του ιερού χώρου, συνδυάζονται αρμονικά με τις μαρτυρίες των αρχαίων κειμένων. Πολύτιμες είναι οι περιγραφές του Πινδάρου και του Παυσανία, που μαρτυρούν τη λατρεία του Ηρακλή και των παιδιών του, αυτών που απέκτησε με τη Μεγάρα, κόρη του Κρέοντα.


Σύμφωνα λοιπόν με τον Παυσανία,
ο αρχιτέκτων και μάντης Τροφώνιος από τον Ορχομενό
ανήγειρε μαζί με τον αδελφό του, τον Αγαμήδη,
την οικία του Αμφιτρύωνα και της Αλκμήνης στη Θήβα,
δηλ. των γονέων του Ηρακλή:

ἐν ἀριστερᾷ δὲ τῶν πυλῶν, ἃς ὀνομάζουσιν Ἠλέκτρας, οἰκίας ἐστὶν ἐρείπια ἔνθα οἰκῆσαί φασιν Ἀμφιτρύωνα διὰ τὸν Ἠλεκτρύωνος θάνατον φεύγοντα ἐκ Τίρυνθος: καὶ τῆς Ἀλκμήνης ἐστὶν ἔτι ὁ θάλαμος ἐν τοῖς ἐρειπίοις δῆλος. οἰκοδομῆσαι δὲ αὐτὸν τῷ Ἀμφιτρύωνι Τροφώνιόν φασι καὶ Ἀγαμήδην [...].

(Αριστερά από τις πύλες που ονομάζονται «Ηλέκτρες», είναι τα ερείπια μίας οικίας όπου λένε πως έζησε ο Αμφιτρύων, όταν έφυγε από την Τίρυνθα για το φόνο του Ηλεκτρύωνα. Και της Αλκμήνης ακόμα ορατό είναι το δωμάτιο μες στα ερείπια. Λένε ότι το έχτισαν για τον Αμφιτρύωνα ο Τροφώνιος και ο Αγαμήδης.)

Παυσανίας Βοιωτικά, 9 XI. 1

Στις ανασκαφές βρέθηκε τμήμα στοάς και περιβόλου που οριοθετούσε κενοτάφιο, μέσα στο οποίο πιθανώς τελούνταν οι εναγισμοί προς τιμήν των παιδιών της Μεγάρας.

Επίσης, κάτω από την οδό Πολυνείκους, βρέθηκαν δύο μονολιθικοί βωμοί, καθώς και βωμός τέφρας με παχύ στρώμα διαδοχικών στρώσεων καύσης, μέσα στην οποία περιέχονταν μεγάλες ποσό-
τητες καμμένων οστών και κεραμικής των γεωμετρικών και των αρχαϊκών χρόνων.

Ηρακλής ο Θηβαίος

Η Λερναία Ύδρα

Τούτο τον αγώνα δε θέλω να τον θυμάμαι.
Ξυπνάω τη νύχτα ιδρωμένος, φωνάζοντας
και ξαναβλέπω τα φρικτά κεφάλια να ξεφυτρώνουν από μέσα μου
τα γλοιώδη κορμιά να συστρέφονται
κι εγώ να σκοτώνω, να σκοτώνω
και τα κεφάλια να ζωντανεύουν, να ζωντανεύουν και να φτύνουν το φαρμάκι τους.
Στιγμές στιγμές μού φαινόταν πως είχαν ανθρώπινη μορφή
στιγμές στιγμές μού φαινόταν πως είχαν τη μορφή τη δική μου
ή τις άλλες μορφές που σημάδεψαν τη ζωή μου και που προσπαθώ να τις σβήσω από το χάρτη τ’ ουρανού.

Κι από πάνω μ’ έλουσε κι ο Ευρυσθέας με το παγωμένο βλέμμα του
κι είπε πως τάχα ο άθλος τούτος δε λογαριάζεται
ότι τα φίδια δεν τα ’χα εγώ σκοτώσει αφού με βοήθησε ο Ιόλαος.
Και τι ήταν ο Ιόλαος; Ένα χέρι μοναχά δίχως νου.
Εγώ σκέφτηκα τα δαυλιά, εγώ σκέφτηκα να τα κάψω τα καταραμένα κεφάλια
εγώ έκοψα το τελευταίο, τ’ αθάνατο, και το πλάκωσα με το βράχο
μ’ εκείνο το βράχο που πλακώνει από τότε τις νύχτες μου.

Τούτο τον αγώνα δε θέλω να τον θυμάμαι
γιατι το ξέρω πως κάτω από το βράχο το τελευταίο φαρμακερό κεφάλι μένει πάντοτε ζωντανό.


ΛΙΝΑ ΚΑΣΔΑΓΛΗ
(1921-2009)



Από τη συγκεντρωτική συλλογή Τα ποιήματα
Εκδόσεις Άγρα

Επέπρωτο

Et les fruits passeront la promesse des fleurs.
MALHERBE

Την κούνια του μικρού Ηρακλή
τα δυο φίδια ολοέν πλησιάζουν.
Τα στόματα φαρμάκι στάζουν
καθώς αμέριμνα κοιμάτ’ εκεί

αυτός που μια μέρα θα δοξάζουν
όλου του κόσμου οι θνητοί
σαν τον πιο δυνατό. Τώρα καλή
τον ξυπνάει μοίρα. Τα χέρι’ αρπάζουν

τους ύπουλους εχθρούς, που λιώνουν
απ’ το σφίξιμο. Κι ενώ αυτοί τεντώνουν
τα σώματα σε ύστατο σπασμό

(μηνύματα που φανερώνουν
το τι σπουδαίο τού είναι γραφτό),
ο ύπνος ξαναπαίρνει τον μικρό.


ΑΘΩΣ ΔΗΜΟΥΛΑΣ
(1921-1985)



Από τη συγκεντρωτική συλλογή Τα ποιήματα
σελ. 22
Εκδόσεις Ίκαρος
________________________________
Ο στίχος του Φρανσουά ντε Μαλέρμπ (1555-1628) σημαίνει:
«Και οι καρποί θα ξεπεράσουν την υπόσχεση των λουλουδιών».

Αλκμήνη

Εκείνη, που, την πρώτη νύχτα, πλάγιασε μ’ ένα θεό, χωρίς να το ξέρει,
—μονάχα απ’ την βαθύκοσμην οσμή κι απ’ το πλατύ δασύτριχο στήθος του,
όμοιο σχεδόν με του αντρός της, μα και πόσο διάφορο, σαν κάτι
να ’χε μαντέψει κι αιστανθεί, —λοιπόν, αυτή, πώς θα μπορούσε να πλαγιάζει τώρα
μ’ ένα θνητό; Και τι την ένοιαζαν τα δώρα του Αμφιτρύωνα, κι ακόμα
οι δώδεκα άθλοι του παιδιού της και η αθανασία του, μαζί κι η δική της; Εκείνη
μόνον μια νύχτα αναπολεί, μόνον μια νύχτα περιμένει πάλι, αργά, την ώρα
που έξω στον κήπο χαμηλώνει η Άρκτος και κοντά της ο Ωρίων
δείχνει τις αργυρές του πλάτες (πώς μοσκοβολούν, θε μου, τα ρόδα)—
αυτή, πανέτοιμη, σαν λείπει ο σύζυγός της για κυνήγι, πάντοτε έτοιμη, λουσμένη,
γυμνή, φορεί ξανά τα σκουλαρίκια, τα βραχιόλια της, κι αργοπορεί μπρος στον καθρέφτη
χτενίζοντας τα μακριά της μαλλιά, τα πλούσια ακόμη, αν και ξερά και βαμμένα.


ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ
(1909-1990)



Από τη συγκεντρωτική συλλογή Ποιήματα, τόμος Ι΄ (1963-1972)
Εκδόσεις Κέδρος

Κολωνάκι

Οικία στην οδό Ηρακλέους
«Quelqu'un m'a dit» (Κάποιος μου έχει πει) με την Carla Bruni

Τον Τροφώνιο

Τον Τροφώνιο
Τον σκοτεινό μάντη
Τον Βοιωτό
Σήμερα σκέφτομαι
—και ηχεί τρομαχτικά—
Τον Αρχιτέκτονα
Εκείνον τον ιδιότροπο
Μπάσο
Που δεν ήθελε να εναρμονιστεί
Τα τρελά μαλλιά του
Μικρά κράτη πειραματικά
Και πώς
Ξαφνικά
Γέμισαν μήκωνες
Και λευκά φτερά


ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΛΕΟΝΤΖΑΚΟΣ
(1974- )



Από τη συλλογή Τα σκυλιά του Ακταίωνα
Εκδόσεις Νεφέλη
______________________________________________________

μήκωνες=παπαρούνες


O αρχιτέκτων και μάντης Τροφώνιος από τον Ορχομενό
ανήγειρε μαζί με τον αδελφό του, τον Αγαμήδη,
την οικία του Αμφιτρύωνα και της Αλκμήνης στη Θήβα,
δηλ. των γονέων του Ηρακλή:

ἐν ἀριστερᾷ δὲ τῶν πυλῶν, ἃς ὀνομάζουσιν Ἠλέκτρας, οἰκίας ἐστὶν ἐρείπια ἔνθα οἰκῆσαί φασιν Ἀμφιτρύωνα διὰ τὸν Ἠλεκτρύωνος θάνατον φεύγοντα ἐκ Τίρυνθος: καὶ τῆς Ἀλκμήνης ἐστὶν ἔτι ὁ θάλαμος ἐν τοῖς ἐρειπίοις δῆλος. οἰκοδομῆσαι δὲ αὐτὸν τῷ Ἀμφιτρύωνι Τροφώνιόν φασι καὶ Ἀγαμήδην [...].

(Αριστερά από τις πύλες που ονομάζονται «Ηλέκτρες», είναι τα ερείπια μίας οικίας όπου λένε πως έζησε ο Αμφιτρύων, όταν έφυγε από την Τίρυνθα για το φόνο του Ηλεκτρύωνα. Και της Αλκμήνης ακόμα ορατό είναι το δωμάτιο μες στα ερείπια. Λένε ότι το έχτισαν για τον Αμφιτρύωνα ο Τροφώνιος και ο Αγαμήδης.)

Παυσανίας Βοιωτικά, 9 XI. 1
______________________________________________________

Βλ. και Τροφώνιο Άντρο του Κώστα Παπαθανασίου

Ανδρική κεφαλή

Aνδρική κεφαλή, πιθανόν του Ηρακλέους, από τη Θήβα
4ος-3ος αιώνας π.Χ.